جورج ناتانيل كرزن ( مترجم : غلام على وحيد مازندرانى )
165
ايران وقضيهء ايران ( فارسي )
منبتكارى قشنگ ساخت آباده در قدح شربت شناور است و بالاخره مقدار كثيرى خوشههاى انگور . بعد از آن مورد ، من بارها غذاى ايرانى خوردهام كه در مقدار كثير و از بهترين نوع خوراك مشرق زمين است كه من چشيدهام . شهر قوچان - هنگام توقف در قوچان سواره به بازديد شهر و حومهء آن رفتم مىگفتند كه در حالحاضر دوازده هزار نفر جمعيت دارد . اما اين تخمين به نظر من خالى از مبالغه نيست . ديوارهاى شهر كه من سركشى كردم و خندقها كه بوسيلهء پدر و جد ايلخانى كنونى حفر شده از وقتى كه عباس ميرزا آنجا را بمباران كرد هنوز هيچگونه تعميرى نشده است و تا حال چندبار هم در اثر زلزله خرابى و كاهش يافته است از جمله بخصوص در اثر زلزلهء سال 1872 . در واقع سرمك گرگور در 1875 نوشته بود كه شهر بقدرى مخروبه مىنمود كه وى از وصفش درمانده بود با روى آن در چندجا به صورت تل خاك بىريختى درآمده بوده است . در بيرون شهر عده زيادى كورههاى آجرپزى و چندين يخچال با ديوارهاى بلند گلى به شكل كندو در گودالى بنا شده است كه يخ در آنجا انبار مىشود . مرا به يك باغ بزرگ ميوه بردند كه متعلق به خان بود . داخل آن در حدود ده دوازده جريب زمين را درخت مو و رديفهاى سيب ، گلابى ، زردآلو ، انار ، توت ، هلو ، گوجه و به كاشته بودند . در وسط باغ يك سكو با خاك رس درست كرده بودند كه چادر شاه را در سفر اخير به سال 1883 در آنجا برافراشته بودند و هروقت هم كه خطر زلزله در ميان باشد خيمهء خان را در آنجا نصب مىكنند . در خارج شهر سكويى به نام تخت شاه كه چادرهاى فتحعلى شاه در موقع لشكركشى به قوچان آنجا نصب شده بود و تپهاى به اسم نادر در حدود يك ميل و نيم مسافت كه نادر شاه ژوئن 1744 در آنجا به قتل رسيد . بناها - در قوچان علاوهبر قصر ، يگانه بنا كه ارتفاعش از بام خانههاى گردآلود آنجا بلندتر است و اهميتى دارد مسجدى است با يك گنبد و دو منارهء ناتمام